شنبه: 8 آذر 1399

شما اینجا هستید

گزارش حجت‌الاسلام و المسلمین علی‌محمد قاسمی در مورد معجم موضوعی قرآن یا «منشور قرآن»

    در گفتگو با جناب حجت‌الاسلام و المسلمین آقای علی‌محمد قاسمی محقق محترم معجم موضوعی قرآن کریم (منشور قرآن) مطرح شد:

    گزارشی از فعالیت‌های انجام شده در مورد معجم موضوعی قرآن کریم یا منشور قرآن در مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)

    در ابتدا لطفا بفرمایید معنای معجم چیست؟

    این واژه اصطلاحاً به دسته‌بندی های لفظی یا موضوعی و مجموعه هایی از علوم مختلف که دارای محتویات، مرتب، مبوّب، تقسیم بندی شده و منظم باشند اطلاق می شود؛ خواه در لغت باشد یا غیر آن مانند: حدیث، قرآن، رجال و غیره؛

    آیا معجم موضوعی قرآن پیشینه‌ای هم دارد؟

    نگارش معجم موضوعات قرآنی سابقه‌ای دیرینه ندارد، بلکه می‌توان گفت: قدیمی‌ترین معجمی که در بین دانشمندان شیعه برای قرآن نگاشته شده است، بحارالانوار است که مرحوم مجلسی (آن را در دوران صفویه تألیف و) قبل از هر باب و موضوعی همه آیات مربوط به آن موضوع  خاص را همراه با تفاسیرشان در کنار یکدیگر جمع‌آوری کرده است. ایشان با این کار ارزشمندی که انجام دادند کمک شایانی به فهم آیات مربوط کردند؛ ولی شاید به جهت وسعت این کتاب گرانسنگ و لزوم پرداختن به روایات بود که نتوانستند همه موضوعات قرآنی را استقصا نموده و آیات مربوطه را جمع آوری نمایند؛ یعنی در کل بحارالانوار حدود 90 موضوع اصلی و 1400 موضوع فرعی آمده است؛ در حالی‌که موضوعات قرآنی به مراتب بیش از این تعداد است؛ البته معاجم دیگری نیز نگارش یافته‌اند که هرکدام نقایصی دارند که در جای خود به آن پرداخته شده است.

    لطفا فواید معجم موضوعی قرآن را بیان فرمایید.

    معجم موضوعی قرآن فواید فراوانی دارد از جمله:

    • با تبویب و تقسیم‌بندی آیات، تفسیر و زوایای مجهول بسیاری از معارف قرآنی رخ می‌نماید؛
    • تفسیر ترتیبی آیات هم به سهولت انجام می‌پذیرد؛ چرا که با تکیه بر معجم موضوعی آیات، تفسیر برخی آیات به وسیله برخی دیگر انجام می‌پذیرد؛
    • با مشاهده آیات متعدد در معجم، به خوبی می‌توان آیات متشابه را به محکمات ارجاع داد.

    آیا معاجم موضوعی طبق شیوه‌های خاصی تدوین شده‌اند؟

    بله؛ تدوین معاجم موضوعی دارای شیوه‌های خاصی است و تفاسیر موضوعی نیز بر همین اساس بنیان‌گذاری شده‌اند؛ یعنی در باب تفسیر موضوعی سلایق و روش‌های متعددی وجود دارد؛

    • برخی تفاسیر موضوعی، غیرجامع بوده و تفسیرشان از آیات، بنا به ضرورت خاصی است که به موضوعی از موضوعات قرآنی می‌پردازند مانند تفسیر آیات الاحکام؛ یا ممکن است تفسیرشان از آیات، غیرجامع و «موضوعی ارتباطی» بوده و چند موضوع مرتبط به یکدیگر را تفسیر کنند؛ مانند تفسیر آیات صدقه، انفاق و زکات که در ارتباط با یکدیگر تفسیر می‌شوند.
    • ممکن است برخی تفاسیر موضوعی، تفسیری جامع بوده و موضوعات قرآنی در آن‌ها به شیوه‌های خاصی تقسیم و تفسیر شوند؛ مانند: تقسیم موضوعات قرآن به عقاید، اخلاق و احکام. یا این‌که تقسیم موضوعات و عناوین بر اساس انسان‌محوری صورت پذیرفته و ابعاد گوناگون وجود آدمی مانند: بعد مادی، معنوی، فردی، اجتماعی، دنیوی، اخروی او مورد توجه قرار گرفته بر اساس آن، آیات الهی تفسیر شوند؛
    • ممکن است تفسیر آیات از خلقت اولیه جهان شروع شود و پس از تفسیر آیاتِ مربوط، به آفرینش آسمان‌ها و زمین، کوه‌ها، شمس، قمر، نجوم، سحاب، حیات روی زمین، از تفسیر آیات مربوط به انسان، پیامبران و... سخن به میان آید.
    • شهید صدر هم روش خاصی در تفسیر موضوعی دارد و بیان می‌دارد: تفسير موضوعى نحوی محاوره و گفتگو با قرآن است که از آن پاسخ گرفته می‌شود، نه اینکه مفسر فقط عکس العملی منفی داشته و در برابر قرآن تأثیرپذیر، ساکت و مستمع باشد؛ یعنی انسان با سؤال، استفهام و تدبر در آیات پاسخ خود را از قرآن دریافت می‌کند. تفسیر موضوعی عملی فعال و هدفمند است. (صدر، 1429/ 19-20)

    همه شیوه‌های مزبور از جمله این شیوه شهید صدر در تفسیر موضوعی صرف نظر از ویژگی‌هایی که دارد بیانگر کیفیت شروع و ترتیب منطقی بین موضوعات نیست و مشخص نمی‌کند مفسر از کجا شروع و به کجا ختم نماید و یا این‌که ترتیب منطقی بین عناوین و موضوعات چه چیزی را اقتضا می‌کند؛ در حالی‌که نه تنها رعایت تناسب بین موضوعات ضروری است بلکه بدون داشتن علم المناسبات و توجه به ارتباط بین آیات نیز نمی‌توان به مراد آیه شریفه دست یافت.

    در هر حال همان طور که تفاسیر موضوعی از سلایق و روش‌های خاصی نشئت می‌گیرند، معاجم موضوعی نیز که خود تکیه گاهی برای تفسیر موضوعی است نیز چنین هستند.

    لطفا بفرمایید روش شما در تهیه و تنظیم معجم موضوعی چگونه بوده است؟

    در این معجم همه موضوعات قرآن طبق شیوه «الله محوری» جمع‌آوری و تنظیم می‌گردد و این بهترین شیوه است؛ چرا که

    اولاً قرآن پژوه، به راحتی می تواند از جایگاه و ارتباط موضوعات با یکدیگر به آسانی آگاهی یابد.

    ثانیاً ترتیب بین عناوین هر موضوعی، حتی المقدور ترتیبی منطقی است مگر در مواردی که امکان چنین ترتیبی وجود نداشته باشد؛

    ثالثاً همه موضوعات قرآنی، به بخش‌هايي كلي تقسيم گشته سپس عناوین جزئيِ متناسب و مرتبط، در ذيلشان قرار مي‌گيرند به طوري‌كه ممكن است هر كدام يا برخي از اين عناوین جزئي، خود، موضوعی كلي براي عناوین جزئي‌تر ديگری باشند.

    رابعاً همه آیات دلالت‌کننده بر یک موضوع (چه به نحو دلالت مطابقی یا التزامی یا تضمنی)، جمع‌آوری و به آن‌ها پرداخته می‌شود و در جایگاه مناسب خود قرار می‌گیرند.

    خامساً همه آیات دال بر یک موضوع و احیاناً آیات نافی آن، ذیل یک عنوان کلی و در زیرمجموعه های متفاوت و به طور منظم گردآوری می‌شوند تا مفسر موضوعی به راحتی بتواند آن را جمع‌بندی و مورد مطالعه و بررسی قرار دهد. مثلا آیات اثبات کننده شفاعت و آیات نافی شفاعت یا آیات دال بر اختیار انسان و آیات نافی آن، یا آیات دال بر حسابرسی خداوند از انسان و آیات مربوط به حسابرسی انسان نسبت به خود و آیات دال بر توفی انسان از جانب خدا و آیات توفی از سوی ملک الموت یا دیگر فرشتگان و ... تحت موضوعات خود و همه آن‌ها تحت عنوان شفاعت، جبر و اختیار، حساب (اخروی)، توفی و ... آورده شده‌اند.

    سادساً موضوعات مرتبط، با توجه به سیاق و لحاظ قرائن کلامی موجود در آیات قبل و بعد، استخراج گشته و در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و سپس تقسیم‌بندی متناسب با آن‌ها انجام می‌پذیرد.

    سابعاً هر بخشی از معجم موضوعی بر اساس «الله محوری»، حتی المقدور به همه موضوعات و عناوین مربوط به خود پرداخته است و به همین لحاظ نام آن «منشور» گذاشته شده است؛ چرا که «منشور»، شکلی هندسی است که قاعده‌هایش یک یا چند ضلعی بوده و وجوه جانبیش متوازی الاضلاع است، معجم موضوعی قرآن به شیوه «الله محوری» نیز «منشور قرآن» نامیده می‌شود؛ چرا که همانند منشور (در اشکال هندسی) دارای اضلاع مختلف و چند جانبه است و هرضلع و بخشی از آن، به تمامی موضوعات و عناوین مربوط به خود پرداخته است.

    محورهای اساسی معجم موضوعی شما کدام است؟

    محورهای اساسی معجم موضوعی قرآن (منشور قرآن) عبارتند از:

    خداشناسی؛ جهان‌شناسی؛ انسان‌شناسی؛ راه‌شناسی؛ راهنماشناسی؛ قرآن‌شناسی؛ اخلاق در قرآن؛ جامعه و تاریخ در قرآن؛ حقوق وسیاست در قرآن؛ اقتصاد در قرآن.

    کدامیک از محورهای مزبور تا کنون تهیه و تدوین شده است؟

    آنچه که از بخش‌های معجم تهیه شده و با نظارتی هرچند مختصر به صورت نرم‌افزاری یا کتاب، (در صورت موجود بودن شرایط) آماده نشر هستند عبارتند از:

    • خداشناسی با حدود 14800 استشهاد به آیات؛
    • جهان‌شناسی با حدود 4500 استشهاد به آیات؛
    • انسان‌شناسی با حدود 6000 استشهاد به آیات؛
    • راه و راهنماشناسی با حدود 15300 استشهاد به آیات.

    ولی در مورد بقیه محورها هنوز فعالیتی صورت نگرفته است. البته بخش معاد که خود قسمتی از محور انسان‌شناسی است و حاوی استشهاد به بیش از 9000 آیه و دارای بیش از 5000 عنوان می‌باشد، در پاییز 97 منتشر شده و امیدواریم بخش جهان‌شناسی هم به فضل الهی تا اواسط سال 1400 آماده نشر شود.

     

    روابط عمومی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) به نوبه خود از بیش از دو دهه زحمات جناب حجت‌الاسلام و المسلمین قاسمی در به ثمر نشستن این فعالیت تقدیر و تشکر می‌کند.

     

    برای ورود به سایت منشور قرآن کریم به نشانی زیر مراجعه فرمایید.

    http://manshoor.iki.ac.ir/

     

     

     


     

    لینک ثابت خبر: qabas.iki.ac.ir/node/7030

    موسسه امام خمینی

    «این مؤسسه‏ خوب، جامع و کامل می‌‏تواند از لحاظ تلاش پیگیر، خستگی‏‌ناپذیر، خالصانه و عالمانه الگویی برای حوزه باشد.»  مقام معظم رهبری در دیدار رئیس و اعضای هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره... ادامه

    سند چشم انداز

    چشم‌انداز مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره) با اميد به فضل الهي و عنايات ويژه حضرت ولي عصر(عج) و در پرتو کوشش عالمانه و تلاش متعهدانه همه ارکان و اعضا و پارسايي و پاکي مديران، استادان، محققان، دانش‌پژوهان و... ادامه